báalam
Apariencia
| báalam | |
| pronunciación (AFI) | /ɓáː.lam/ |
| silabación | báa-lam |
| longitud silábica | bisílaba |
| variantes | balam |
| rima | am |

Etimología
[editar]Del protomaya *bʼahlam.[1] Compárense el cachiquel b'alam, el chol bajlum, el lacandón barum, el quiché b'alam, el tojolabal b'ajlam, el tseltal balam o el tsotsil bolom.
Sustantivo
[editar]báalam ¦ plural: báalamoʼob
- 1 Mamíferos
- (Panthera onca) Jaguar.
- Sinónimos: chak moʼol, chak bolaʼay.
Verbo intransitivo
[editar]Locuciones
[editar]- báalam kaab: abejorro
- báalam kaan: falso coralillo
Conjugación
[editar]Conjugación de báalam (intransitivo, antipasivo, regular) [▲▼]
| Formas no personales (verboides) | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Infinitivo | báalam | |||||
| Formas personales | ||||||
| (teen) | (teech) | (letiʼ) | (toʼon) | (teʼex) | (letiʼob) | |
| Indicativo incompletivo | (teen) kin báalam | (teech) ka báalam | (letiʼ) ku báalam | (toʼon) k báalam, kin báalamoʼonOTE | (teʼex) ka báalameʼex | (letiʼob) ku báalamoʼob |
| Indicativo completivo | (teen) (j)báalamnajen | (teech) (j)báalamnajech | (letiʼ) (j)báalamnajij* | (toʼon) (j)báalamnajoʼon | (teʼex) (j)báalamnajeʼex | (letiʼob) (j)báalamnajoʼob |
| Indicativo resultativo | (teen) báalamnajaʼanen | (teech) báalamnajaʼanech | (letiʼ) báalamnajaʼan | (toʼon) báalamnajaʼanoʼon | (teʼex) báalamnajaʼaneʼex | (letiʼob) báalamnajaʼanoʼob |
| Subjuntivo | (teen) báalamnaken | (teech) báalamnakech | (letiʼ) báalamnak | (toʼon) báalamnakoʼon | (teʼex) báalamnakeʼex | (letiʼob) báalamnakoʼob |
| Imperativo | (teen) ― | (teech) báalamnen | (letiʼ) ― | (toʼon) ― | (teʼex) báalamneneʼex | (letiʼob) ― |
| Leyenda: † arcaico, x no normativo, ■ cambio ortográfico, ■ irregularidad, OTE: forma usada en el oriente de Yucatán y centro de Quintana Roo, COL: coloquial, * los sufijos -ej/-ij se eliminan en posición no terminal. | ||||||
Véase también
[editar]Referencias y notas
[editar]- ↑ Terrence Kaufman & John Justeson. A Preliminary Mayan Etymological Dictionary. Página 594. 2003. Formato: PDF.
- ↑ Ana Patricia Martínez Huchim. Diccionario maya de bolsillo: español-maya, maya-español. Página 150. Editorial: Dante. 1.ª ed, Mérida, México, 2005. ISBN: 9706052992.
- ↑ «báalam» en Diccionario maya popular: maya-español, español-maya. Página 20. Editorial: Academia de la Lengua Maya de Yucatán. Mérida, Yucatán, 2007. ISBN: 9685480370.