Ir al contenido

chʼíichʼ

De Wikcionario, el diccionario libre
icono de desambiguación Entradas similares:  chʼiichʼ, chiich, chíich, chich, chích, chʼichʼ
chʼíichʼ
pronunciación (AFI) /t͡ʃʼíːt͡ʃʼ/
silabación chʼíichʼ
longitud silábica monosílaba
grafías alternativas ch'íich'
rima íːt͡ʃʼ

Etimología 1

[editar]

Si puedes, incorpórala: ver cómo.

Sustantivo

[editar]

chʼíichʼ¦plural: chʼíichʼoʼob

1 Aves
Pájaro, ave.

Etimología 2

[editar]

Si puedes, incorpórala: ver cómo.

Verbo intransitivo y transitivo

[editar]
1
Espulgar o recoger semillas.[1][2]

Conjugación

[editar]
Conjugación de chʼíichʼ(intransitivo, antipasivo, regular) []
Formas no personales (verboides)
Infinitivo chʼíichʼ
Formas personales
(teen) (teech) (letiʼ) (toʼon) (teʼex) (letiʼob)
Indicativo incompletivo (teen)kin chʼíichʼ (teech)ka chʼíichʼ (letiʼ)ku chʼíichʼ (toʼon)k chʼíichʼ, kin chʼíichʼoʼonOTE (teʼex)ka chʼíichʼeʼex (letiʼob)ku chʼíichʼoʼob
Indicativo completivo (teen)(j)chʼíichʼnajen (teech)(j)chʼíichʼnajech (letiʼ)(j)chʼíichʼnajij* (toʼon)(j)chʼíichʼnajoʼon (teʼex)(j)chʼíichʼnajeʼex (letiʼob)(j)chʼíichʼnajoʼob
Indicativo resultativo (teen)chʼíichʼnajaʼanen (teech)chʼíichʼnajaʼanech (letiʼ)chʼíichʼnajaʼan (toʼon)chʼíichʼnajaʼanoʼon (teʼex)chʼíichʼnajaʼaneʼex (letiʼob)chʼíichʼnajaʼanoʼob
Subjuntivo (teen)chʼíichʼnaken (teech)chʼíichʼnakech (letiʼ)chʼíichʼnak (toʼon)chʼíichʼnakoʼon (teʼex)chʼíichʼnakeʼex (letiʼob)chʼíichʼnakoʼob
Imperativo (teen) (teech)chʼíichʼnen (letiʼ) (toʼon) (teʼex)chʼíichʼneneʼex (letiʼob)
Leyenda: † arcaico, x no normativo, cambio ortográfico, irregularidad, OTE: forma usada en el oriente de Yucatán y centro de Quintana Roo, COL: coloquial, * los sufijos -ej/-ij se eliminan en posición no terminal.
Conjugación de chʼíichʼ (chʼíichʼik, chʼíichʼaʼal)(transitivo, tipo 1, regular) []
Formas no personales (verboides)
Infinitivo chʼíichʼik
Participio pasivo chʼíichʼbil
Formas personales
Voz activa
(teen) (teech) (letiʼ) (toʼon) (teʼex) (letiʼob)
Indicativo incompletivo (teen)kin chʼíichʼik (teech)ka chʼíichʼik (letiʼ)ku chʼíichʼik (toʼon)k chʼíichʼik, kin chʼíichʼikoʼonOTE (teʼex)ka chʼíichʼikeʼex (letiʼob)ku chʼíichʼikoʼob
Indicativo completivo (teen)tin chʼíichʼaj (teech)ta chʼíichʼaj (letiʼ)tu chʼíichʼaj (toʼon)t(k) chʼíichʼaj, tin chʼíichʼajoʼonOTE, tin chʼíichʼoʼonOTE/COL (teʼex)ta chʼíichʼajeʼex, ta chʼíichʼeʼexCOL (letiʼob)tu chʼíichʼajoʼob, tu chʼíichʼoʼobCOL
Indicativo resultativo (teen)in chʼíichʼmaj (teech)a chʼíichʼmaj (letiʼ)u chʼíichʼmaj (toʼon)k chʼíichʼmaj, in chʼíichʼmajoʼonOTE, in chʼíichʼmoʼonOTE/COL (teʼex)a chʼíichʼmajeʼex, a chʼíichʼmeʼexCOL (letiʼob)u chʼíichʼmajoʼob, u chʼíichʼmoʼobCOL
Subjuntivo (teen)in chʼíichʼej* (teech)a chʼíichʼej* (letiʼ)u chʼíichʼej* (toʼon)k chʼíichʼej*, in chʼíichʼoʼonOTE (teʼex)a chʼíichʼeʼex (letiʼob)u chʼíichʼoʼob
Imperativo (teen) (teech)chʼíichʼej* (letiʼ) (toʼon) (teʼex)chʼíichʼeʼex (letiʼob)
Voz pasiva
(teen) (teech) (letiʼ) (toʼon) (teʼex) (letiʼob)
Indicativo incompletivo (teen)kin chʼíichʼaʼal (teech)ka chʼíichʼaʼal (letiʼ)ku chʼíichʼaʼal (toʼon)k chʼíichʼaʼal, kin chʼíichʼaʼaloʼonOTE (teʼex)ka chʼíichʼaʼaleʼex (letiʼob)ku chʼíichʼaʼaloʼob
Indicativo completivo (teen)(j)chʼíichʼaʼaben (teech)(j)chʼíichʼaʼabech (letiʼ)(j)chʼíichʼaʼabij* (toʼon)(j)chʼíichʼaʼaboʼon (teʼex)(j)chʼíichʼaʼabeʼex (letiʼob)(j)chʼíichʼaʼaboʼob
Indicativo resultativo (teen)chʼíichʼaʼanen (teech)chʼíichʼaʼanech (letiʼ)chʼíichʼaʼan (toʼon)chʼíichʼaʼanoʼon (teʼex)chʼíichʼaʼaneʼex (letiʼob)chʼíichʼaʼanoʼob
Subjuntivo (teen)chʼíichʼaʼaken (teech)chʼíichʼaʼakech (letiʼ)chʼíichʼaʼak (toʼon)chʼíichʼaʼakoʼon (teʼex)chʼíichʼaʼakeʼex (letiʼob)chʼíichʼaʼakoʼob
Leyenda: † arcaico, x no normativo, cambio ortográfico, irregularidad, OTE: forma usada en el oriente de Yucatán y centro de Quintana Roo, COL: coloquial, * los sufijos -ej/-ij se eliminan en posición no terminal.

Referencias y notas

[editar]
  1. Juan R. Bastarrachea et al. «CH’ÍICH’» en Diccionario Básico Español-Maya-Español. Editorial: Maldonado Editores. Mérida, México, 1992.
  2. «CH’ÍICH’» en Diccionario maya popular: maya-español, español-maya. Página 49. Editorial: Academia de la Lengua Maya de Yucatán. Mérida, Yucatán, 2007. ISBN: 9685480370.