kíins
Apariencia
| kíins | |
| pronunciación (AFI) | /kíːns/ |
| silabación | kíins |
| longitud silábica | monosílaba |
| grafías alternativas | kíims[1] |
| rima | íːns |
Etimología
[editar]De kíim(il) y el sufijo -s, con cambio de m a n por asimilación fonética.
Verbo transitivo
[editar]Conjugación
[editar]Conjugación de kíins (kíinsik, kíinsaʼal) (transitivo, tipo 1, regular) [▲▼]
| Formas no personales (verboides) | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Infinitivo | kíinsik | |||||
| Participio pasivo | kíinsbil | |||||
| Formas personales | ||||||
| Voz activa | ||||||
| (teen) | (teech) | (letiʼ) | (toʼon) | (teʼex) | (letiʼob) | |
| Indicativo incompletivo | (teen) kin kíinsik | (teech) ka kíinsik | (letiʼ) ku kíinsik | (toʼon) k kíinsik, kin kíinsikoʼonOTE | (teʼex) ka kíinsikeʼex | (letiʼob) ku kíinsikoʼob |
| Indicativo completivo | (teen) tin kíinsaj | (teech) ta kíinsaj | (letiʼ) tu kíinsaj | (toʼon) t(k) kíinsaj, tin kíinsajoʼonOTE, tin kíinsoʼonOTE/COL | (teʼex) ta kíinsajeʼex, ta kíinseʼexCOL | (letiʼob) tu kíinsajoʼob, tu kíinsoʼobCOL |
| Indicativo resultativo | (teen) in kíinsmaj | (teech) a kíinsmaj | (letiʼ) u kíinsmaj | (toʼon) k kíinsmaj, in kíinsmajoʼonOTE, in kíinsmoʼonOTE/COL | (teʼex) a kíinsmajeʼex, a kíinsmeʼexCOL | (letiʼob) u kíinsmajoʼob, u kíinsmoʼobCOL |
| Subjuntivo | (teen) in kíinsej* | (teech) a kíinsej* | (letiʼ) u kíinsej* | (toʼon) k kíinsej*, in kíinsoʼonOTE | (teʼex) a kíinseʼex | (letiʼob) u kíinsoʼob |
| Imperativo | (teen) ― | (teech) kíinsej* | (letiʼ) ― | (toʼon) ― | (teʼex) kíinseʼex | (letiʼob) ― |
| Voz pasiva | ||||||
| (teen) | (teech) | (letiʼ) | (toʼon) | (teʼex) | (letiʼob) | |
| Indicativo incompletivo | (teen) kin kíinsaʼal | (teech) ka kíinsaʼal | (letiʼ) ku kíinsaʼal | (toʼon) k kíinsaʼal, kin kíinsaʼaloʼonOTE | (teʼex) ka kíinsaʼaleʼex | (letiʼob) ku kíinsaʼaloʼob |
| Indicativo completivo | (teen) (j)kíinsaʼaben | (teech) (j)kíinsaʼabech | (letiʼ) (j)kíinsaʼabij* | (toʼon) (j)kíinsaʼaboʼon | (teʼex) (j)kíinsaʼabeʼex | (letiʼob) (j)kíinsaʼaboʼob |
| Indicativo resultativo | (teen) kíinsaʼanen | (teech) kíinsaʼanech | (letiʼ) kíinsaʼan | (toʼon) kíinsaʼanoʼon | (teʼex) kíinsaʼaneʼex | (letiʼob) kíinsaʼanoʼob |
| Subjuntivo | (teen) kíinsaʼaken | (teech) kíinsaʼakech | (letiʼ) kíinsaʼak | (toʼon) kíinsaʼakoʼon | (teʼex) kíinsaʼakeʼex | (letiʼob) kíinsaʼakoʼob |
| Leyenda: † arcaico, x no normativo, ■ cambio ortográfico, ■ irregularidad, OTE: forma usada en el oriente de Yucatán y centro de Quintana Roo, COL: coloquial, * los sufijos -ej/-ij se eliminan en posición no terminal. | ||||||
Véase también
[editar]Referencias y notas
[editar]- ↑ obsoleta
- ↑ Javier A. Gómez Navarrete. «KÍINS» en Diccionario Introductorio Español-Maya, Maya-Español. Página 140. Editorial: Universidad de Quintana Roo. Chetumal, 2009. Formato: pdf.
- ↑ Shigeto Yoshida. «KÍIM.S» en Diccionario de la conjugación de verbos en el maya yucateco actual. Página 33. Editorial: Tohoku University. Sendai, 2009.